Visie

Onze visie

Introductie

Met onze visie reageren we op het huidige burgerschapsbeleid in het Nederlandse beroepsonderwijs. Het afgelopen jaar hebben 18 docenten van vier docentontwikkelteams meegewerkt aan de ontwikkeling van de visie op burgerschap, bildung en kritisch denken in een beroepscontext.

In de werkplaats hebben onderzoekers en docenten gelijkwaardig gewerkt aan de theorievorming, de vertaling ervan in leeractiviteiten en het bepalen van de focus van de leeractiviteiten, om vervolgens terug te gaan naar de visie en die aan te scherpen. De expertise van docenten heeft de theorievorming en focus van het onderzoek verrijkt en andersom heeft de expertise van de onderzoekers de praktijk van de docenten verrijkt. Momenteel wordt onze visie doorontwikkeld. 

Onze visie

Burgerschapsvorming, Bildung, beroepsvorming en kritisch denken zijn van groot belang om mbo-studenten in staat te stellen autonoom te functioneren in hun toekomstige beroep. Om de samenhang én de verschillen tussen deze vier begrippen duidelijk te maken, starten we eerst met een eenvoudig schema om deze dimensies in het middelbaar beroepsonderwijs in kaart te brengen, om vervolgens per begrip toelichting te geven. Het doel ervan is om tot een heldere integratie van de dimensies in het mbo te komen, waarbij we recht doen aan de dimensies op zich. Hiermee hopen we je handvatten te geven om je onderwijs mee te ontwikkelen, zodat alle aspecten aan bod komen in jouw onderwijs.

Burgerschapsvorming is de ontwikkeling van medeverantwoordelijkheid. Medeverantwoordelijk is verantwoordelijk zijn voor elkaar en verantwoordelijk zijn met elkaar. Bildung is de ontwikkeling van zelfverantwoor­delijkheid. Onder zelfverantwoordelijk verstaan we: verantwoordelijk zijn voor je eigen leven, leven zoals jij het zelf goed vindt, leven naar je eigen beeld van jezelf, je eigen beeld van wie en hoe je bent en wilt zijn. Met andere woor­den: niet leven naar opdrongen beelden, of ingesleten gewoonten.

Het kruisen van burgerschapsvorming en Bildung draagt bij aan zelfverantwoordelijke medeverantwoordelijkheid. Dat is belangrijk, want idealiter is het onze eigen keuze hoe we medeverantwoordelijkheid realiseren; het liefst doen we het op basis van eigen afweging en eigen oordeel. Alleen dan is het authentiek en autonoom burgerschap. Het tegenovergestelde is het geval wanneer jeugdigen aangeleerd, aangepraat of ingeprent krijgen hoe zij medeverantwoordelijk moeten zijn.

Leren kritisch denken is cruciaal in burgerschapsvorming en Bildung. Waar medeverantwoordelijk en zelfverantwoordelijk niet vanzelf gaan, ingewikkeld zijn, moeten we nadenken, onderzoeken, afwegen. Ook in een ander opzicht is leren kritisch denken cruciaal in burgerschapsvorming en Bildung. Kritisch denken verbreekt de schijn van vanzelfsprekendheid: blijven vragen stellen en blijven onderzoeken. Het kritisch denken zien we immers als een ‘verantwoordelijk denken’: een denken dat geen genoegen neemt met eerste indrukken, lichtvaardige redeneringen, vluchtige afweging en haastige conclusies en dat niet gelooft in laatste waarheden, vaste overtuigingen en zeker weten.

We willen burgerschapsvorming, Bildung en leren kritisch denken bevorderen in beroepsvor­ming, dus in verband met beroepsvoorbereidend onderwijs. Het is handig om met het oog daarop medeverantwoordelijkheid en zelfverantwoor­delijkheid begripsmatig te onderscheiden van taakverantwoordelijkheid. Voor uitleg over de relatie tussen medeverantwoordelijkheid en taakverantwoordelijkheid (met andere woorden: de relatie tussen burgerschap en beroepsvoor­bereiding), is het interessant om te kijken naar de maatschappelijke, politieke, ecologische, of juridische dimensie van het beroep. Kortom: naar het snijvlak van het beroep en dimensies in bur­gerschapsvorming. Bij ROC Midden Nederland is door docenten van het Sport College bijvoorbeeld gekeken naar de politieke dimensie van sport. Denk bijvoorbeeld aan de Black Lives Matter beweging, waar sporters in de Verenigde Staten politieke statements maken tijdens het volkslied. Studenten wordt geleerd om de posities van de voor- en tegenstanders van deze protesten op het sportveld te onderzoeken. Zo oefenen ze met het analyseren en evalueren van argumenten, maar ook met het openstaan voor andere perspectie­ven. Daarmee werken ze dus aan een beroepsthe­ma, aan de ontwikkeling van medeverantwoor­delijkheid (maatschappelijk bewustzijn), én ze vergroten hun kritisch denkvermogen.

De dimensie van zelfverantwoordelijkheid (of Bildung) is het vermogen om zelf te kiezen (doordacht, dus: weloverwogen) hoe je in je werk staat, hoe je tegenover je beroep staat, op welke manier je de rollen verwezenlijkt, wat de relatie is tussen je werk en je leven, hoe je omgaat met verwachtingen ten aan­zien van je beroep, enzovoorts.

De drie-eenheid kritisch denken, burgerschap en Bildung komt in onze optiek het meest tot haar recht in het kader van de beroepsvoorbereiding. Juist daar doen zich vraagstukken voor die een beroep doen op verantwoordelijk denken, eigen normen en waarden en de verhouding tot brede maatschappelijk-politieke, economische en juridische dimensies. Denk bijvoorbeeld aan een Sport College, waar studenten worden voorbereid om mensen te begeleiden naar een meer gezonde leefstijl. Wat precies een ‘gezonde leefstijl’ is, kan onderwerp zijn van gesprek. Om te beginnen op het niveau van de studenten zelf: op welke manier voldoen zij zelf aan het ideaal van een gezonde leefstijl? En wie heeft eigenlijk voor hen bepaald wat een gezonde leefstijl is? En op basis waarvan? Een stapje verder kan bijvoorbeeld zijn: kijk eens naar het beleid van de sportclub waar je stage loopt. Hoe wordt een gezonde leefstijl gepropageerd in de kantine? Tot slot kan er gekeken worden naar de maatschappelijke dimensie: welke invloed heeft overheidsbeleid op het idee van gezondheid? En sociale media? Hoe worden we gevormd in een bepaalde opvatting over gezondheid en zijn daar wellicht ook andere opvattingen over mogelijk? Op deze manier wordt de student in sportopleidingen aangesproken op het vermogen om het persoonlijke én het maatschappelijke te verbinden met een beroepsvraagstuk, waarbij de inzet van het kritisch denkvermogen cruciaal is.

Openheid van de toekomst

Het behandelen van deze vraagstukken en de kruising in de “drie-eenheid” bevorderen autonomie. Waarom is autonomie bevorderen als pedagogische visie zo cruciaal voor ons? Maatschappelijke ontwikkelingen (breed of in een beroepscontext) zijn moeilijk te voorspellen en dat geldt ook voor de consequenties ervan. Dat betekent dat het onderwijs rekening moet houden met deze openheid van de toekomst. Dit betekent dat we niet weten voor welke uitdagingen de democratie staat en welke impact maatschappelijke ontwikkelingen zullen hebben op de economie, het milieu, de politiek, cultuur, beroep of het burger zijn. Voorbereiden op de toekomst is studenten inwijden: hen over de vraagstukken laten nadenken en toekomstperspectieven laten ontwikkelen. Door het behandelen van zulke vraagstukken kunnen studenten hun eigen oordeelsvorming oefenen en leren om zich te verhouden tot zulke vraagstukken als burger en beroepsoefenaar. Positie innemen betekent dan zelf een verantwoordelijkheid nemen voor deze positie. Dit kan niet zonder rekening te houden met de medeverantwoordelijkheid van en voor anderen: burgers, overheid, bedrijven. Het erbij betrekken van het beroep biedt de mogelijkheid om studenten te laten nadenken over hun beroep en hoe dat gereguleerd wordt, maar ook over de eigen beroepsidentiteit en beelden die anderen (klanten of maatschappij) kunnen hebben. Ook reflecteren over de vraag voor welke bedrijf men wil werken en ook over wat burgerschap kan zijn en welke invulling men eraan kan geven.

Binnenkort komt er een uitgebreidere versie van onze visie uit (september 2021). Een toelichting op de drie-eenheid burgerschapsvorming, Bildung en kritisch denken in het beroepsonderwijs is hier te lezen. Tot slot geven we graag aan dat we kritisch zijn op de huidige wetgeving, daar gaan we onder andere op in in een van onze webinars. Die vind je hier.